فدراسیون جهانی کنترلرهای ترافیک هوایی (ایفاتکا) ۲۰ اکتبر را به پاسداشت زحمات کنترلرهای ترافیک هوایی، به نام ایشان نامگذاری کرده تا بدینوسیله سازمان‌ها و نهادهای مرتبط قدردان زحمات مردان و زنان بی‌ادعای صنعت هوانوردی باشند.

بی‌تردید کنترل و هدایت لحظه به لحظه صدها هواپیما در سطوح مختلف شبکه پیچیده راه‌های هوایی و مسیرهای ورودی و خروجی فرودگاه‌ها کاری بسیار شگرف و در خور تحسین است که به دست توانمند و با کفایت حافظان همیشه بیدار ایمنی و بی‌خطری فضای کشور محقق می‌شود.

calendar-mehr-29-international-flight-care-day

اقدامات مطلوب و هوشمندانه همکاران مراقبت پرواز همیشه به عنوان یکی از عوامل اساسی برقراری ایمنی، نظم، کارآیی و بهره‌وری در صنعت حمل و نقل هوایی کشور، تحکیم بخش پایه‌ها و بنیان‌های جهاد اقتصادی صنعت بوده و موجبات اطمینان، آرامش و اعتماد مضاعف نسبت به عملیات هوانوردی در کشور را فراهم می‌کند.

در این فرآیند است که روز جهانی مراقبت پرواز را باید ارج گذارد، چرا که از یک سو به گسترش فرهنگ ایمنی و ضرورت و اهمیت کار مراقبین پرواز می‌پردازد و از سوی دیگر بهانه‌ای برای قدر نهادن به تلاش‌های این عزیزان پیش روی ما قرار می‌دهد.

مراقبت پرواز به طور کلی به سرویسی اطلاق می‌شود که هدف آن از یک طرف جلوگیری از برخورد میان هواپیماها و یا با موانع در سطح فرودگاه‌ها می‌باشد؛ و از طرف دیگر ایجاد بستری مناسب و کارآمد برای حرکت روان ترافیک (عبور و مرور) هوایی و ارائه اطلاعات ضروری جهت حفظ ایمنی پروازها و کمک در مواقع بحرانی به هواپیما می‌باشد.

انواع سرویس‌های مراقبت پرواز (Air Traffic Service)
سرویس کنترل ترافیک هوایی (Air Traffic Control Service)
سرویس کنترل منطقه‌ای (Area Control Service)
سرویس تقرب (Approach Control Service)
سرویس کنترل فرودگاهی (برج) (Aerodrome Control Service)
سرویس اطلاعات پروازی (Flight Information Service)
سرویس هشدار (Alerting Service)

واحد برج مراقبت پرواز (Tower)

واحد برج مراقبت پرواز(Tower)، مسئول ارائه سرویس کنترل ترافیک هوایی در محدوده‌ای غالباً استوانه‌ای شکل اطراف فرودگاه و تا ارتفاع مشخصی می‌باشد که این محدوده با توجه به میزان پروازها و امکانات هر فرودگاه متغیر می‌باشد ولی به طور متداول شامل یک استوانه فرضی به مرکز فرودگاه به شعاع ۵ تا ۳۰ ناتیکال مایل و ارتفاع ۵ تا ۲۵ هزارپایی سطح زمین می‌باشد.

واحد کنترل مسیر پرواز (Area Control Center)
در حالیکه ترافیک موجود در مسیر بین پایانه‌های اصلی و همچنین نقاطی که به دلیل نداشتن ترافیک قابل توجه، نیازی به یک پایانه مجهز ندارند، توسط واحد مرکز کنترل (Area Control Center) هدایت می‌شوند. همچنین مرکز کنترل مسئول هماهنگی بین واحدهای مراقبت پرواز تمام فرودگاههای کشور را بر عهده دارد و به طور خلاصه تمام وسایل پرنده قبل از بلند شدن از زمین باید از این مرکز مجوز مربوطه را دریافت کنند.

واحد کنترل تقرب (Approach)
در فرودگاههای که دارای تعداد پروازهای بالاتری هستند و همچنین در مناطقی که به دلیل وجود چند فرودگاه حجم ترافیک هوایی و درگیری ترافیک هوایی بالاتر از حد معمول است، برای هماهنگی بیشتر بین واحد مرکز کنترل و واحد برج مراقبت و همچنین ایمنی بیشتر پروازها واحد کنترل تقرب (Approach) به همراه برج مراقبت مسول هدایت ترافیک هوایی است.

کنترلر ترافیک هوایی
افرادی که مسئول کنترل ترافیک پایانه‌ای هستند و بطور مصطلح آنان را کنترلر می‌نامند، در مجموعه اماکن و تأسیساتی مشغول به کار هستند که آنها را بترتیب برج مراقبت پرواز یا بطور اختصار (Tower) و پایانه کنترل تقرب به‌وسیله رادار یا بطور اختصار (Approach)، می‌نامند. در بعضی از نقاط پرسنل مورد نیاز بطور مشترک و هم‌زمان در Tower و Approach با یکد یگر همکاری می‌کنند، در حالیکه در دیگر نقاط، برج مراقبت و Approach کاملاً از یکدیگر جدا بوده و بطور مستقل عمل می‌کنند. برای مثال فرودگاه بین‌المللی مهرآباد دارای تأسیسات مشترک می‌باشد، در صورتی که برج مراقبت فرود گاه امام خمینی در محل فرودگاه واقع می‌باشد، ولی تأسیسات کنترل تقرب رادار آن در فاصله‌ای دورتر و در فرودگاه مهرآباد واقع می‌باشد.

اهداف کلی مراقبت پرواز
اهداف کلی مراقبت پرواز به نقل از اسناد بین‌المللی سازمان ایکائو به شرح زیر است:

جلوگیری از برخورد هواپیماها با یکدیگر در فضای کنترل شده.
جلوگیری از برخورد هواپیماها با یکدیگر و با سایر موانع.
تسریع و ایجاد نظم در جریان پروازها.
ارایه اطلاعات لازم و مفید در جهت ایمنی پروازها.
کمک و مساعدت به هواپیمایی که در وضعیت اضطراری قرار دارد.

وظایف و حیطه کاری مراقبت پرواز

کنترلرهای یک فرودگاه موظف هستند با ایجاد جدایی بین یگانهای پروازی که در تاکسیروها (taxiways) یا مسیرهای ارتباطی فرعی و باندهای پروازی یک فرودگاه در حال حرکت هستند، و همچنین برای آن دسته از هواپیماهایی که در محدوده هوایی آن فرودگاه در حال پرواز هستند، شرایطی ایجاد کنند تا هواپیماهای مذکور بتوانند حرکتی روان و کارآمد داشته باشند. مناطقی که در نزدیکی محدوده فرودگاه واقع شده‌اند عمدتاً از داخل سازه‌ای بلند، که دور تا دور آن تعدادی پنجره تعبیه شده است (برج مراقبت)، تحت نظارت قرار دارند. هماهنگ و مرتب کردن هواپیماهای ورودی برای نشستن در باند فرودگاه، و توزیع هواپیماهای خروجی و ارجاع کنترل آنها به واحدهای کنترل مسیر پرواز، توسط واحد رادار انجام می‌پذیرد که در واحد Approach واقع شده است.

تأسیسات و اماکنی که کنترلرهای واحد کنترل مسیر پرواز در آن مشغول به کار هستند، به ترتیب مرکز کنترل (مسیر) ترافیک هوایی (ATC) و دیگری مرکز کنترل منطقه‌ای (ACC) نامیده می‌شوند، که عموماً تمامی آنها به نام (مرکز کنترل) شناخته می‌شوند. هر مرکزکنترل مسئولیت کنترل منطقه‌ای به وسعت هزاران مایل را به عهده دارد. مراکزی که کنترل هواپیماهایی را به عهده دارند که بر فراز اقیانوسها و بین قاره‌ها پرواز می‌کنند، منطقه وسیعی را تحت نظارت خود دارند. برای مثال مرکز کنترل ترافیک هوایی تهران واقع در تهرانسر مسئولیت کنترل تمام پروازهایی را که در فضای ایران پرواز می‌کنند و همچنین پروازهای عبوری از فضای ایران بر عهده دارد. این گونه مناطق به نام FIRs شناخته می‌شوند.

مراکز کنترل عموماً ترافیک هوایی را به کمک رادارهای دوربرد کنترل می‌کنند. در نقاطی که دسترسی به رادار میسر نمی‌باشد کنترل و ایجاد جدایی بین هواپیماها با بهره‌گیری از روش پیچیده و سنتی کنترل بدون رادار صورت می‌پذیرد. تاکنون مبالغ زیادی برای طراحی نرم‌افزارهایی که بتوان از آنها در بهینه‌سازی روش کنترل ترافیک هوایی استفاده کرد، هزینه شده است؛ ولی با این حال کماکان در برخی از مراکز کنترل ترافیک اطلاعات مربوط به هر پرواز بر روی نوارهای کاغذی، که مخصوص این کار در اختیار کنترلرهای ترافیک است، ثبت می‌شود، و در ادامه و تکمیل اطلاع رسانی در مورد مسیر پروازهای یاد شده برخی از اطلاعات مستقیماً بین کنترلرها رد و بدل می‌شود.

در مراکز کنترل جدیدتر برای ثبت اطلاعات پروازی نشاندهنده‌ه‌ای رایانه‌ای جایگزین نوارهای کاغذی شده‌اند. به همان سرعت که دستگاه‌های جدیدتر وارد سیستم کنترل ترافیک می‌شود، مراکز کنترل ترافیک بیشتری نیز استفاده از نوارهای کاغذی ثبت اطلاعات را متوقف می‌کنند. تخصیص و نامگذاری خطوط هوایی مسافری، با بکارگیری علائم شناسائی خاص (نام رادیویی)، که حداکثر شامل چهار عدد است که به دنبال نام اختصاصی خطوط هوائی قرار می‌گیرد، شرط لازم برای ایمنی پرواز و ایجاد جدائی کافی بین هواپیماها است. در این راستا همواره بهتر است که در برنامه پروازی هر هواپیما در طول هفته یک نام و علامت شناسائی ثابت در نظر گرفته شود، حتی اگر زمان تعیین شده برای پرواز از فرودگاه مبداء در روزهای هفته به مقدار جزئی تغییر داشته باشد. در مسیر برگشت نیز غالبا فقط آخرین عدد از علائم شناسائی هر پرواز، نسبت به پرواز رفت، تغییر می‌کند. در مراقبت پرواز قطعه یا بخشی از فضا که از نظر ابعاد مشخص است و کنترل ترافیک هوایی آن به یکی از کنترلرها سپرده شده اصطلاحا sector و یا به عبارت دیگر «ناحیه پروازی» اطلاق می‌شود. بر مبنای شرایط حاکم (از قبیل حجم ترافیک و غیره…)، هر کنترلر می‌توان در مقاطع خاص مسئولیت کنترل یک یا دو ناحیه (sector) را راسا در اختیار داشته باشد.

سیستم مراقبت پرواز همواره فن‌آوری‌های قابل توجه‌ای را مورد استفاده و بهره‌برداری قرار می‌دهد. بهره‌گیری از سیستم‌های رادار «اولیه» و رادار «ثانویه»، آگاهی و شناخت بهتر از موقعیت و محدوده فضای تحت نظارت هر کنترلر را مقدور می‌سازد. نحوه عملکرد سیستم‌های راداری بدین‌گونه است که امواج الکترومغناطیسی که توسط آنتن رادارها ارسال می‌شود، پس از برخورد به پوسته خارجی بدنه انواع هواپیماها که اکثرا از جنس فلز می‌باشد، منعکس شده، و به نسبت بزرگی بدنه هواپیماهای مزبور بر روی صفحه نمایشگر (مانیتور) رادار به نحوی نشان داده می‌شود که برای کنترلر مراقبت پرواز قابل رویت باشد، و هم‌زمان با این فرایند هواپیماهایی که مجهز به سیستم پاسخگر (transponder) باشند، توسط ردیاب (interrogator) رادار ثانویه ردیابی شده و اطلاعاتی از قبیل: کد معرف (mode A)، ارتفاع (mode C) و علائم شناسائی و یا به عبارت دیگر نام رادیویی (mode S) هر هواپیما بر روی صفحه نشان‌دهنده رادار نمایش داده می‌شود. انعکاس شرایط جوی خاص نیز معمولا بر روی صفحه نشان‌دهنده رادار قابل رویت است.

با تلفیق کلیه اطلاعات دریافتی از رادارهای موجود در مناطق مختلف می‌توان هم‌زمان شمائی عمومی از کل فضای پروازی در اختیار داشت. برخی از اطلاعات دریافتی از رادارها قابل پردازش و محاسبه هستند که از تبدیل آنها می‌توان مواردی چون سرعت هواپیما نسبت به زمین و سمت حرکت (مغناطیسی) هواپیما را به‌دست آورد.

با بهره‌گیری از «سیستم‌های نمایشگر عملیات پروازی» پیشرفته، کنترل‌ها قادر به ایجاد ارتباط و کسب آگاهی از طرح‌های پروازی الکترونیک، خواهند بود.

۲۰ اکتبر، هم‌زمان با روز جهانی کنترلر مراقبت پرواز مراسم گرامیداشتی به این مناسبت در شرکت فرودگاه‌های کشور برگزار می‌شود.

در همین روز:
ولادت «ابومنصور ثعالبی» ادیب و لغوی نیشابوری (۳۵۰ قمری)
تولد «کریستوفر رِن» معمار معروف انگلیسی (۱۶۳۲ میلادی)
وقوع جنگ دریایی «ناوارون» در دریای مدیترانه (۱۸۲۷ میلادی)
تصویب طرح و رنگ پرچم سازمان ملل متحد (۱۹۴۷ میلادی)
روز جهانی مراقبت پرواز
روز جهانی آمار